Nóttin samin í svefni og vöku

Útgefandi: 
Staður: 
Reykjavík
Ár: 
2008
Flokkur: 

20. bindi Ritsafns Steinars Sigurjónssonar, sem Eiríkur ritstýrði.

Úr bókinni:

Eldur verður laus í næstu sögu Steinars Sigurjónssonar, enda má líkja bókum hans frá fyrri hluta ferilsins við bruna, eldfima för inn í kviku mannlegrar tilvistar, þar sem tekist er af alefli á við möguleika mannsins til að ná sambandi við sjálfan sig á öld sem gengin er úr liði; brjóta af sér viðjar samfélags sem villst hefur af leið, stíflast á andlega sviðinu, og gleymt öllu í senn: söngnum í brjósti sér, ævintýrinu, og skáldskapnum. Sjálfur gerði Steinar lítið úr verkum sínum; hann sagðist löngu síðar engan veginn hafa náð máli, seint og illa fundið sína eigin rödd: Ég var framúrskarandi hallærislegur, sagði hann í viðtali árið 1984, og náði ekki jafnvægi um áratugi [...] fjandakornið ef ég tortryggi ekki sjálfa mannúðina. Samband Steinars Sigurjónssonar við sjálfan sig hefur að öllum líkindum verið langrækið og flókið. Mögulega hefur hann eina stundina álitið sig vera í háleikanum miðjum, þá næstu hefur hann litið á sig sem andlegt lík, afstyrmi sem vofast áfram og hreyfir sig þó ekki öðruvísi en aftur á bak(48). Verk hans frá ýmsum tímum bera þessari togstreitu vitni – sú hlið verka hans er ekki síður áhugaverð en sú sem lýtur að frumlegri úrvinnslu hans á veruleika hins norræna þorps. Og um erindi hans við eldinn verður ekki deilt.

Blandað í svartan dauðann er líklega sú bók Steinars sem flestir þekkja. Sagan kom út hjá Almenna bókafélaginu árið 1967 og er að stofni til sama saga og sögð var í Ástarsögu, níu árum fyrr. Þetta er sagan um fyllirí skipverja á Gamminum og framhjáhaldsraunir Kristjáns kokks. Steinar hefur þó bætt við söguna öðrum hluta sem fjallar um endurkomu skáldsins Dóra (sem í endurritun verksins hlýtur nafnið Hannes) upp á Skaga, tíu árum eftir að hann stakk undan kokknum. Fylliríið heldur áfram uns söguhetjur eru allar orðnar gegnsósa af spíra, og fuðra upp í bókstaflegum skilningi, sögunni lýkur í eldi, eða eins og það er orðað í frumútgáfunni: Ekkert meir. Bara eldur. Það fór allt til fjandans í svalli, logaði allt gaflanna á milli, – það var ekki svo lítill skepnudómurinn – það hlaut að kvikna í fyrr eða síða.(49) Hér er skrifað um fólk með sprútt í æðum og kenndir sem seint verða færðar að fullu í orð; textinn fellur þétt að veruleika bókarinnar, það leggur lykt af honum, ódaun. Bókin lyktar af öllu í senn: spritti og golsluddi, grút og hænsnaskít. Söguhetjur opinbera viðkvæmni sína en aðeins eitt augnablik, svo heldur drykkjan áfram. Sem fyrr lítur kvenfólkið ekki við hetjum hafsins, sem rausa út í eitt, frávita af drykkju, um hárfína lúxushornasa í landi, dúnmjúka flissara, lérefts- og blúndukaupmenn, sem þekkja ekki lífið. Lífslygin hefur heltekið hetjurnar, þær vita af henni en megna ekki að brjótast úr viðjum hennar: Kvað er þá hægt að gera? Drekka eins og vant er, drekka sig inní þrumandi fyllirí, eins og guðsfædd volæðisleg skepna.(50)

(57-9)